Jalsandharan Information In Marathi गेल्या काही वर्षांपासून दरवर्षी पावसाचे प्रमाण घटत चाललेले आहे. त्यामुळे शेतीसह पिण्याच्या पाण्याचा देखील समस्या निर्माण झालेल्या आहेत. या पाण्याच्या कमतरतेमुळे मोठ्या प्रमाणावर संघर्ष निर्माण झालेला असून, शेती सारख्या घटकांना पाणीपुरवठा झाला नाही तर येत्या काही काळामध्ये उपासमारीला देखील सामोरे जावे लागण्याची शक्यता निर्माण झालेली आहे.
जलसंधारण विषयी संपूर्ण माहिती Jalsandharan Information In Marathi
या सर्व गोष्टींची शक्यता लक्षात घेता पाण्याचे संवर्धन करणे, व त्याचे योग्य रीतीने व्यवस्थापन करणे काळाची गरज ठरलेली आहे. त्यामुळे सरकारने अनेक जलसंधारणाच्या योजना जाहीर केलेल्या असून, या योजनेबद्दल प्रत्येक नागरिकांना माहिती असावी याकरिता हा छोटासा लेख प्रपंच तुमच्यापर्यंत घेऊन येत आहोत.
पाणी हे सर्व सजीवसृष्टीसाठी जीवन समजले जाते. सजीवांना आपले जगणे पाण्याशिवाय पूर्ण करणे शक्यच होणार नाही. पृथ्वीवर बऱ्याच प्रमाणात पाणी असले, तरी देखील हे सर्वच पाणी वापरा योग्य नाही. त्यामुळे वापरा योग्य पाण्याचा योग्य रीतीने वापर करण्याबरोबरच त्याची साठवणूक व संवर्धन करणे देखील खूप गरजेचे आहे.
वापरण्याचे पाणी तीन टक्के असले, तरी देखील त्यातील अगदी थोडेसे पाणी पिण्यायोग्य असते. त्यामुळे पिण्याच्या पाण्याचे तर खूपच संवर्धन करणे गरजेचे ठरत आहे. ज्यावेळी पाऊस पडतो, त्यावेळी आहे त्या ठिकाणी पावसाचे पाणी मुरवणे खूपच गरजेचे असून, जलसंधारणामध्ये अशाच पद्धतींचा वापर केला जातो.
आज आपण पाण्याचे योग्य पद्धतीने नियोजन केले नाही, तर येत्या काही दिवसांमध्ये आपल्याला भीषण समस्यांना सामोरे जावे लागू शकते. त्याचबरोबर आपल्या येणाऱ्या पिढ्यांना देखील पाण्याची टंचाई भासू शकते. आजच्या भागामध्ये आपण याच जलसंधारण प्रक्रियेविषयी संपूर्ण माहिती जाणून घेणार आहोत…
जलसंधारण म्हणजे काय:
पृथ्वीवरील सर्वच सजीव सृष्टी जगण्यासाठी पाण्यावर अवलंबून असते. त्यामुळे पाण्याचे महत्व प्रत्येक सजीवाच्या दृष्टीने खूपच जास्त असते. ज्या ठिकाणी मुबलक पाण्याची उपलब्धता असते, अशा ठिकाणाच्या लोकांना पाण्याचे महत्व समजत नसले तरी देखील ज्या ठिकाणी कित्येक किलोमीटर पायी जाऊन पिण्याच्या पाण्याची सोय करावी लागते, अशा लोकांना पिण्याच्या पाण्याची आणि एकंदरीत पाण्याच्या महत्त्वाची जाणीव झालेली असते.
आपल्या भारतामध्ये मान्सून स्वरूपाचे हवामान आढळून येत असते, त्यामुळे भारतामध्ये एका विशिष्ट कालावधीमध्ये पाऊस पडत असतो. त्यामुळे वर्षभरातील इतर महिन्यांसाठी पाण्याची सोय करून ठेवणे खूपच गरजेचे ठरते. समुद्रामध्ये मोठ्या प्रमाणावर पाणी उपलब्ध असले, तरी देखील या पाण्याचा रोजच्या वापरामध्ये आणि पिण्यासाठी वापर केला जाऊ शकत नाही.
त्यामुळे पावसाच्या शुद्ध पाण्याचे संवर्धन करून त्याला अडवणे, जिरवणे, किंवा साठवणे यासारख्या प्रक्रियेतून पाण्याची उपलब्धता शाश्वत केली जाऊ शकते. आणि या पाण्यापासून शेती ,विविध उद्योग व्यवसाय, आणि पिण्याच्या पाण्याची सोय केली जाऊ शकते.
थोडक्यात काय तर पावसाचे पडणारे पाणी समुद्राला वाहून गेले, तर ते मानवाच्या उपयोगी येऊ शकत नाही. या पाण्याला उपयुक्त ठेवण्यासाठी त्या पाण्याला साठवून वापरणे किंवा जमिनीमध्ये मिळवणे, जेणेकरून पाण्याची भूजल पातळी वाढण्याबरोबरच साठवलेल्या पाण्यातून मानव गरज भागवू शकतो.
अनेक ठिकाणी दरवर्षी दुष्काळ पडत असतो. त्या दुष्काळामुळे अनेक शेकडो लोकांना आपले प्राण गमवावे लागतात. त्याचबरोबर या परिस्थितीमध्ये अनेक वनस्पतींच्या प्रजाती देखील नाश पावत असतात. प्राणी देखील भुकेने तडफडून मरण पावतात. या दुष्काळामुळे होणाऱ्या हानीला भरून काढण्यासाठी कित्येक वर्षाचा कालावधी लागतो, त्यामुळे या पाण्याचे महत्त्व खूपच वाढलेले आहे.
पाणी वाचवण्याच्या पद्धती:
अनेक माध्यमातून पाणी वाचवले जाऊ शकते. ज्यामध्ये जेव्हा गरज असेल तेव्हाच पिकांना आणि परसबागेला पाणी दिले, तर बऱ्यापैकी पाण्याची बचत केली जाऊ शकते. त्याचबरोबर शेतीमध्ये ठिबक सिंचन, तुषार सिंचन, यांसारख्या आधुनिक सिंचन प्रक्रियांचा वापर केल्यामुळे देखील ४०% पर्यंत पाण्याची बचत केली जाऊ शकते.
दुष्काळामध्ये तग धरू शकणाऱ्या झाडांची लागवड केल्यामुळे जमिनीतील पाण्याचे प्रमाण देखील अबाधित राखले जाते. गळणारे नळ दुरुस्त केले तर संपूर्ण भारतातून कितीतरी लाख लिटर पाण्याची बचत केली जाऊ शकते.
आवश्यकता नसेल त्यावेळी वाहने व जनावरे धुणे टाळले पाहिजे, या गोष्टींमुळे पाणी वाया जाण्याबरोबरच पाण्याचे प्रदूषण देखील मोठ्या प्रमाणावर होत असते.
अंघोळ करताना नेहमी नळ सुरू ठेवू नये, त्याचबरोबर ब्रश करताना मग मध्ये पाणी घेऊन ब्रश केलात, तर जवळपास ३० ते ४० लिटर पाणी वाचवले जाऊ शकते. कारण संपूर्ण दात घासण्यापर्यंत नळातून इतके पाणी सहज वाया जात असते.
अंघोळीसाठी शॉवर न वापरता बादली व मग वापरला तर बऱ्याच पाण्याची बचत केली जाऊ शकते. त्याचबरोबर पाणी तापवण्यासाठी लागणारा खर्च देखील वाचवला जाऊ शकतो.
रोजच्या वापरातील पाणी प्रक्रिया करून परसबाग किंवा घरी उगवलेल्या भाज्यांना देखील दिले जाऊ शकते, जेणेकरून पाण्याची बचत होण्याबरोबरच त्याचा पुनर्वापर देखील केला जाऊ शकेल.
निष्कर्ष:
कुठल्याही गोष्टीचा अति प्रमाणात वापर केला, तर ती गोष्ट संपत असते. मात्र त्यातून मिळणारा फायदा हा अतिशय नगण्य असतो. मात्र योग्य पद्धतीने आणि योग्य प्रमाणात त्या गोष्टीचा वापर केला, तर त्या गोष्टीपासून मिळणारा फायदा तर जास्त असतोच, त्याचबरोबर या गोष्टींची पुढील काळासाठी तरतूद देखील करून ठेवली जाऊ शकते. पाणी देखील याला अपवाद नाही.
पाणी हे आज खूप मोठे टंचाईचे माध्यम झालेले असून, पृथ्वीवर कितीही पाणी असले तरी देखील त्यातील वापरा योग्य पाण्याचे प्रमाण अतिशय कमी आहे. आणि त्यातही पिण्याच्या पाण्याचे प्रमाण तर अगदीच नगण्य समजले जाते. पिण्याचे पाणी उपयुक्त असण्याबरोबरच शेती सारख्या घटकांना देखील पाण्याची उपलब्धता करून देणे खूपच महत्त्वाचे आहे.
अन्यथा पिण्याच्या पाण्याबरोबरच अन्न देखील पिकवणे कठीण होऊन बसेल. आणि हळूहळू सजीव सृष्टी नष्ट देखील होऊ शकते. त्यामुळे आजपासूनच पाण्याची संवर्धन करणे फारच गरजेचे ठरते. आजच्या भागामध्ये आपण पाण्याचे संवर्धन अर्थात जलसंधारण म्हणजे काय, व त्याची प्रक्रिया काय असते, याबद्दल सखोल माहिती बघितलेली आहे. सोबतच पाणी वाचवण्याच्या पद्धती, पाणी वाचवण्याचे कारण, किंवा गरज यासाठी आवश्यक असणारे विविध पद्धती, आणि या संदर्भात लक्षात ठेवण्याच्या काही टिपा इत्यादी माहिती बघितली आहे.
FAQ
पाण्याची घनता किती असते, व त्याचे रासायनिक सूत्र काय आहे?
पाण्याची घनता ९९७ किलोग्रॅम प्रति चौरस मीटर इतकी समजली जाते. तर त्याचे रासायनिक सूत्र H2O असे आहे.
पाणी कोणत्या तापमानाला उकळते, व कोणत्या तापमानाला गोठते?
पाणी १०० °c तापमानाला उकळत असते, त्याचबरोबर ० °c ला गोठत असते.
जलसंधारण म्हणजे काय?
जलसंधारण म्हणजे पावसाच्या पाण्याचे अडवणूक करून त्याला योग्य प्रकारे वापरणे, त्याचबरोबर या पावसाच्या पाण्याचा भविष्यासाठी योग्य रीतीने वापर करणे होय.
जलसंधारण घरगुती स्तरावर करता येणे शक्य आहे का?
जलसंधारण ही एक मोठी संकल्पना असली, तरी देखील अगदी घरगुती पातळीवर देखील जलसंधारण केले जाऊ शकते. यासाठी घराच्या आसपास पडणाऱ्या पावसाचे पाणी, शेतामध्ये पडणारे पावसाचे पाणी, आणि छतावर पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्याचा योग्य वापर केला जाऊ शकतो.
जलसंधारण करण्यामागे काय उद्दिष्टे सांगितले जातात?
जलसंधारण केल्यामुळे पाण्याची उपलब्धता निश्चित केली जाऊ शकते. त्याचबरोबर त्याचा येत्या काळासाठी पिण्याच्या पाण्याची सोय केली जाऊ शकते. शेती क्षेत्रासाठी देखील या जलसंधारणाचा मोठा फायदा होतो. त्यामुळे अन्नधान्य उत्पादनामध्ये वाढ होत असते. सोबतच या पाण्यापासून वीजनिर्मिती देखील केली जाऊ शकते.